NOTES TO THE CONSOLIDATED FINANCIAL STATEMENTS
143Additional notes
• platillos agaꞌ asiin
plato m coꞌoo
• ofrecer platos nanó ... coꞌoo (para
celebrar Todos Santos)
• plato de barro no vidriado coꞌoo yoꞌóó • plato extendido coꞌoo rihaan nuva̱a̱ (no
hondo)
• plato hondo rcuchru̱j (de la cáscara del
bule)
• plato y taza coj yaꞌanj tanu̱u (planta),
coj yaꞌanj veꞌe̱j (planta)
• siete platos coꞌoo chi ̱j (comida para los
mayordomos nuevos)
playera f cotoó xuun, nuj tucuya plaza f yuꞌvee1
plegable adj nachranꞌ2 plegar vt
• plegarse nacuꞌluꞌ
pleito m pleitó Pléyades f pl
• las Pléyades Rcuinj, Yatiꞌ Taa̱n
pluma f tachrii ̱1 (de ave)
• como pluma tachri ̱i ̱2
• pluma lapé xná (para escribir) • pluma para escribir lapé • referente a la pluma tachri ̱i ̱2
• sin plumas ca̱nj2
plumoso, plumosa m
• de cachete plumoso tuꞌva̱ xruj (pollo)
poblano, poblana adj
• mole poblano nihaa iti ̱j
pobre m, f laꞌve1
• pobrecito, pobrecita nigue̱e̱1
pobre adj nique̱1
• ¡pobre de ti! jmꞌ jmm
poco m do̱j2
• hace poquito guun naá do̱j2
• ni un poco a̱ doj, a̱ ꞌó xcoꞌ1, a̱ ꞌo̱ xcoꞌ2
• ni un poco más a̱ ꞌó xcoꞌ1 • otro poco doj tzínꞌ1
• un poco cuanꞌ1, do̱j2, do̱j tzínꞌ2, todo̱ꞌ • un poquito sꞌnee̱1, xcoꞌ1
poco adv
• a poco da̱j doj se • a poco sí jm
poco, poca adj do̱j2
• hace pocos días güii cachén, manj1 • no poco, no pocos ne do̱j
• poco valor doꞌ1 (se usa en una frase fija
para criticar)
• pocos do̱j2
• solamente poco da̱j doj • solamente pocos da̱j doj
poder m rej nucua̱j, se nucua̱j
• perder poder ninaj1
poder vt uun nucua̱j
• no se puede naꞌvee, ne nucuáꞌ, taj se
ꞌyáꞌ
• se puede aꞌvee1
poderoso, poderosa adj nucua̱j3 poleo m yuu1
policía f policiá, visiuún
político, política adj che̱j (un pariente) pollo m xee1
polvo ESPAÑOL–TRIQUI 108
• hierba del pollo coj tino̱ chá xcáá, coj
tiꞌnuu, cuêj lacua̱, cuêj lacua̱ lij, cuêj lacua̱ xréé xtuu, cuêj lacua̱ yucua̱j, cuêj tino̱, cuêj tino̱ lij, cuêj tino̱ xréé xtuu
• medicina para curar a pollos rmedió
xee
• pollo de cachete plumoso xee tuꞌva
xruj
• pollo de copete xee raa̱ taca̱a • pollo de pata corta xee liqué
• pollo de pescuezo desnudo xee chihá
ca̱nj
polvo m tachruu̱2, yacoo̱1, yachruu̱1, yoꞌóó, yoꞌóó tachru̱u̱
• en polvo chru̱u̱2
• polvo de los enjambres dâj xtaan,
tachruu̱ xtaan
• polvo de olote do̱o ꞌnúú
• polvo encima de la hoja de palma
tachrii ̱ yuun
• polvo que el viento alza yoꞌóó yaco̱o̱ • referente al polvo tachru̱u̱4
pólvora f yoꞌóó anuu̱
pom pom interj chru̱nj chru̱nj, ta̱nj ta̱nj pomada f casté cunj, rmedió cu̱nj
• pomada para los ojos rmedió atúj
rihaan
pomarrosa f rutzi ̱ꞌ na̱na̱, rutzi ̱ꞌ xlá
• árbol de pomarrosa chruun rutzi ̱ꞌ
na̱na̱, chruun rutzi ̱ꞌ xlá
poner vt axríj, aꞌnéé2, nanó2, nuchruj, nuchruj sa̱ꞌ, uchruj
• llevarse puesto nayón, nuû4 • poner atención ataꞌ xre̱j, nanó xre̱j • poner bocabajo utaꞌ ni ̱j
• poner en adición utaꞌ • poner encima nacutaꞌ1, utaꞌ • poner la mano utaꞌ raꞌa • poner un huevo uchruj • ponerse nanuu1, nuu2, uun1
• ponerse ropa nanuû2, nuû4
poniente m
• en el poniente rej ataꞌ güii
Popocatépetl top Quij Ta̱j Yuꞌveꞌ
popote m curuvi ̱i2, rcoo̱2 por prep cheꞌé1, nda̱a, rihaan4
• por causa de cheꞌé1, ma̱an cheꞌé1 • por eso cheꞌé dan, duun1
• por favor do̱j2
• por fin nda̱a ya̱j, síj ya̱2, u̱u̱n da̱j, u̱u̱n da̱j ya̱
• por lo menos nda̱ꞌ se • por medio de nda̱a
• por mucho tiempo xca̱a̱n2
• por qué a̱ me cheꞌé, da̱j me cheꞌé, me
cheꞌé, tiqui ̱j, tiqui ̱j se
• venir por ꞌnaꞌ xca̱j
porcelana f
• jarro de porcelana sihuu̱ slaná
poroso, porosa adj yacananj2, yata̱a̱n3 porque conj cuentá, cuentá yan, cheꞌé1,
cheꞌé rej, cheꞌé se, cheꞌé yan, ese1 portacandado m ragaꞌ
portada f xráá yanj (de un libro) portar vt
• portarse ꞌanj1 portón m taꞌyaa
poseer vt ata̱, nica̱j, vaa ... rihaan posesión f siꞌyaj
posible adj
• no es posible naꞌvee, ne nucuáꞌ • ser posible aꞌvee1, uun1
• si sea posible seꞌvee
posición f
• caer de una posición alta nij nica̱ꞌ (en
la sociedad) postema f yaꞌvii posterior adj
• parte posterior taquii
pozo m cuxruj1, yuꞌuj na
• agua de pozo na yuꞌuj • culantrillo de pozo coj cue̱n
pozole m ꞌnúú cane̱e̱ precario, precaria adj
• de manera precaria cuanꞌ1
preceder vt nocoꞌ precio m yuꞌvee1
109 ESPAÑOL–TRIQUI prisco precioso, preciosa adj cochro̱j2
preciso, precisa adj
• precisamente gue̱e̱3, taꞌnga̱ꞌ3, u̱nꞌ1 • precisamente así taꞌnga̱ꞌ da̱nj
preguntar vt rii xnaꞌanj, xnáꞌanj6 prenda f yatzéj (de vestir)
• prenda de ropa que se estira yatzéj
xuun prender vi
• prender la lumbre acoꞌ, anó yaꞌan,
nachráj
prender vt 1. taꞌaa1 (en general)
2. ticaꞌmii (p. ej., la radio o la grabadora)
• prender lumbre achrón ... yaꞌan, axríj
yaꞌan preñada adj
• estar preñada nuû rque
preocupación f
• sin preocupación niha̱ꞌ1
preocupar vt
• preocupado, preocupada manj rá • preocuparse amán rá, aráyaꞌa̱nj, nanó
rá, navij rá1, nitunj nimán
preparar vt naquiꞌyaj chuvii, ꞌyaj chuvi ̱i
• preparado, preparada chuvi ̱i • preparar para hilar sꞌnuꞌ1 • ser preparado uun chuvi ̱i
presencia f rihaan1
• en presencia de rihaan4
presentar vt achrón presente adj
• estar presente ne1, vaj1
presentir vt ꞌyaa rá presión f
• bajo presión ꞌe̱e̱
• broche de presión rcúú nachráj
presionar vt narquee̱, rquee̱1, tirquee̱, ꞌyaj ... fuerzá
• presionar a trabajar rquee̱ ... suun
preso m síí ꞌni ̱j tagaꞌ préstamo m saꞌanj nataꞌ
prestar vt axríj xcúún, racuíj, rqué xcúún, taꞌngaꞌ2
• conseguir prestado riꞌ xcúún
• pedir prestado achíín xcúún
• recoger algo prestado nacaj xcúún,
nacaj ... xcúún
• tomar prestado rii xcúún
prevalecer vi achén2