Chapter 3 Regression tree with longitudinal data
3.7 Application
ún satá tíbúrru; ndakú ní va rí, kundeé va rí kuiso kua’á rí nú. Cuando vayas a traer leña, pon bastante en el burro; él es muy fuerte; aguanta cargar mucho.
2. vencer, ganar Kundeé va nde, ndixinu tá ndixinu va yu’ú nde. Sí pudimos vencer, hasta que se cumplió nuestro deseo.
3. aumentar, ponerse más fuerte (en autoridad o fisicamente) Xa va’a lo’o kúni yá, ta ñaá kànì tá’án nave’e yá xí’ín yá, saá kixàá kundeé tuku ya xí’ín yá. Ella ya se sentía un poco mejor y su familia discutieron con ella, y entonces aumentó la
enfermedad. Variante kundeé ini Sinón. ndundeé Véase ndeé
X: kundeé, kúndeé, kundeé (II-1) M: kundiee, kúndieé, kundiee (G) C: ___$
A: kundee ~ kundee, kúndeé, ___ kundee vt poner (en la cabeza; por
ej.: sombrero) Kundee xîní ún ko’yó chi i’ní ní. Vámonos, ponte el sombrero porque hace mucho calor. X: kundee, ndéé, xindèè (II-2) M: (tal vez no existe) (G) C: ___
A: ___
kundee$ (C, A) vi estar sentados (suj. pl.) Véase kundoo
kundee ndiéé (M) (G) vi estar acostados boca arriba Véase kundoo ndee
kundee nduva (M) (G) vi estar acostados boca abajo Véase kundoo nduva
kundee tu’va (M) (G) vi estar listo Véase kundoo tu’va
kundiáá (M, C) (G) vi ponerse negro, enegrecerse Véase kundáá
kundiaa (C) vt cuidar Véase kundaa kundiaka (M, C) (G) vt llevar Véase
kundaka
kundiakua (M) (G) vp torcerse Véase kuyakuá
kundiatu (M, C) (G) vt esperar Véase kundatu
kundiayú 2kundikaa kundiayú (M, C) (G) vt despedir Véase
ndaí
X: no existe M: kundiayú, C: kundiayú, A: _____
kundíchi vp ponerse inteligente Xa kua’an kúndíchi ní na íví ndôo vitin. La gente de este tiempo sa ha vuelto muy inteligente. Sinón. ndundíchi Véase ndíchi
X: kundíchi, kúndíchi, kundíchi (II-1) M: ___
C: ___ A: ___
kundichi ve 1. estar parado, estar de pie (suj. sing.) Maa ku’un ví tu i ve’e na; satá ve’e va kundichi i. No voy a entrar a su casa; voy a estar (parado) afuera.
2. abogar, ser abogado Rayó’ó ku’un ún nuú ná kundichi ra xí’ín ún chi rayó’ó xindìchì xí’ín i tá ndò’ò i tindó’ó. Ve con este hombre para que él sea tu abogado porque él fue mi abogado cuando tuve problemas. X: kundichi, ndíchi, xìndìchì (II-5) M: kundichi, ndíchi, xindichi (G) C: kundichi$, indichi$, ___
A: kundichi, ñíndichi, xindichi (A&S) P: kundichi, ndíchí
kandichi poner parado ndikundichi vi pararse randíchi s abogado; sabio
kundichi ndaa ve estar recargado (suj. sing.) Kundǐchí ndaa ún kándíká nama ñaá koto ka ndikava ya chi ya sikán ndikua’a kú ya. No te recargues en esa pared, no sea que se caiga porque está fresca. [mod.: kundichi]
M: no existe con este sentido C: ___, ndichi$, ___
A: ___
kundiee$ (M, C) vi aguantar Véase kundeé
kundíi ini sentirse triste, estar triste (se refiere a una tristeza muy profunda producida por la muerte de un ser querido u otro desgracia) Nda iin na’a kŏó xí’ín i, ndíi ní káá, kúndíi ní ini i. No hay nadie conmigo, este lugar está muy solito; me siento muy triste. Sinón. ndundíi ini Véase ndíi
X: kundíi ini, kúndíi ini, kundíi ini (II-1)
M: kundii ini, kúndii ini, kúndii ini (G)
C: ___ A: ___
kundí’í vp ponerse morado, ponerse azul (de un golpe) Rayáxí nu’u kú ra; nda’á i ta iin kundí’í yaa ya. Él me mordió la mano y se me puso muy
morado. Sinón. ndundí’í Véase ndí’í X: kundí’í, kúndí’í, kundí’í (II-1) M: nundí’í, núndí’í, nundí’í (G) C: kundí’i, ndúndí’i, ndundí’i A: ___
kundi’i vt aplastar (de gente y
animales) Í’vi ní i kundi’i i se’e i chi lo’o ní ya. Tengo miedo de
aplastar a mi bebé porque está muy chiquito.
X: kundi’i, ndí’í, xindì’ì (II-2) M: kundi’i, ndí’i, xindi’i (G) C: ___
A: ___
kundi’i vp molerse fino, estar molido fino, molerse (de mano después que está martajado) Ná kundi’i uxán i, saá tisó i xitá ku’un xí’ín ún ikú. Que esté molido fino mi masa, entonces pongo las tortillas para que lleves al campo. Sinón. ndundi’i Véase ndi’i X: kundi’i, kúndí’i, kundí’i (II-7) M: kundi’i, kúndí’i, kundi’i (G) C: ___$
A: kundi’i, kúndi’i, kundi’i (A&S) kundi’i ini vi preocuparse, estar ansioso Tí’ví i tùtù yó’ó xaa nuú ndó, kundǐ’i ini ndó xa’á i chi íyo va’a va i. Les mando esta carta, para que no se preocupen por mí porque me encuentro bien.
X: kundi’i, ndí’i, ndindi’i (II-6) M: kundi’i ini, ndí’i ini, ndindi’i ini (G)
C: kundi’ni, ___
A: kundi’i ini, ndí’i, xindí’i (A&S)
1kundikaa vt poner (zapatos,
huaraches) Chée ní nduxán yó’ó, kùví kundikaa ya xa’á i. Estos huaraches son muy grandes; no puedo ponérmelos. X: kundikaa, ndíkáa, xindikàà (irreg.) M: ___
C: kundikaa$ A: ___
2kundikaa ve estar adentro (suj.
sing.) Chikaa ndó ra ná kundikaa ra ve’e kàà chi xà’ní ra yásí’i ra.
kundíkon kundoo ndee Métanlo a la cárcel y que esté allí
(adentro) porque mató a su mujer. Sinón. ndikaa Véase chikaa, kuñu’u X: kundikaa, ndíkáa, xindikàà (irreg.) M: kundikaa, ndíkaa, xindikaa (G) C: ___$
A: kunakaa, nákaa, xinakaa
kundíkon (A) vt seguir Véase kundikun kundikun vt seguir Tá kètà ra kua’an
ra ikú ta iin ndikundíkun ndi’i tìnà sana ra kua’an rí xí’ín ra. Cuando él salió para el cerro, le echaron a seguir sus perros.
X: kundikun, ndíkún, xindíkun ~ ndikundíkun (II-7)
M: kundikun, ndíkun, xindíkun (G) C: tandikun$, ___
A: kundíkon, ndíkon, xindíkon (A&S) kundikun ndaa pertenecer ¿Ndá ñùù
ndixa ndíkun ndaa ñùù ndó ra? ¿Cuál es el municipio que pertenece el pueblo de ustedes? [mod.: kundikun] M: kundíkun ndiaa, ndíkun ndiaa, xindíkun ndiaa (G)
C: ___ A: ___
kundikun tuun estar pegado, ser fiel (a otro) Ni kŏó xíín rí ndoo rí; iin ndíkun tuun rí xíká rí satá i. Mi perro nunca quiere quedar; siempre anda pegado a mi. [mod.: kundikun] M: kundíkun tuun, ndíkun tuun,
xindikun tuun (G) C: ___
A: ___
kundi’ni$ (C) vi preocuparse Véase kundi’i ini
kundiso vt cargar, llevar (en el hombro o la espalda) Nda Tindà’ì kèè i xíká xá’á i vaxi i; vee ka ví láxa ndísó i vaxi xí’ín i. Desde Tlapa me vine caminando; vine cargando naranjas que estaban muy pesadas.
X: kundiso, ndísó, xindìsò (II-2) M: kundiso, ndíso, xindiso (G) C: ___
A: ___
kundita ve estar parado, estar de pie (suj. pl.) Kundita ndó, ko’yó; xa na’á ní xindòò ndó ndikundèé ndó. Párense, vámonos; ya estuvieron descansando mucho. Véase kundichi X: kundita, ndítá, xindìtà (II-2) M: kundita, ndíta, xindita (G)
C: ___
A: kuita, yíta, xiyita (A&S) nixita kandita vt poner parados
kundita’an$ (C) vi juntarse Véase ndikitá’án
kundito ve estar despierto Kundito ún, kŭsun chi kŭní ún xaa táta ún. Éstate despierto, no te duermes o no vas a ver cuando llegue tu papá. X: kundito, ndító, xindìtò (II-2) M: kundito, ndíto, xindito (G) C: ___
A: ___
kundixi 1. vt vestir, poner (ropa) Kundixi toto xàá ún, ¿án kíndôo ya yó’o? Ponte tu ropa nueva para ver si te queda.
2. vi vestirse, ponerse (ropa) ¡Ndá’vi ñí i!, kútóo ní i xìyò yó’ó ta kŏó xù’ún i ki’in i ya kundixi i. ¡Pobre de mí!, me gusta mucho este vestido, pero no tengo dinero para comprarlo y vestirme.
X: kundixi, ndíxí, xindìxì (II-2) M: kundixi, ndíxi, xindixi (G) C: kundixi, ndíxi, xindixi
A: kundixin, ndíxin, xindixin (A&S) sikundíxí vt vestir
kundo’ni ve estar (en un lugar más o menos cerrado; suj. pl.) Taán ndó na ve’e kàà ná kundo’ni na, ¿ndá xa’á kúa xíká na síkuí’ná na? Métanlos a la cárcel que estén allí, ¿Por qué andan robando? Sinón. kuñu’u
X: kundo’ni, ndó’ní, xindò’nì (II-2) M: kundo’ni, ndó’ni, xindo’ni (G) C: ___
A: ___
kundoo ve estar (sentados o acostados en su propio lugar; suj. pl.) Nda iin na kŏó ndóó ve’e; naxá’an xútú kú ndi’i na. Nadie está en la casa; todos se van a limpiar las milpas. Véase ku iin, 2ndoo
X: kundoo, ndóó, xindòò, hab.: xíndóó (II-2)
M: kundee, ndéé, xindee (G) C: kundee, ndéé, xindee A: kundoo, ndóo, xindoo (estar/sentado) (A&S)
chindoo vt poner
kundoo ndee estar acostados boca abajo (suj. pl.) ¡Kundoo ndee ndi’i ndó nuú ñu’ú! koto ka kani kàà ndó’o.
kundoo nduva kunduvá’a ¡Acuéstanse todos boca abajo! no sea
que los balacean. [mod.: 1kundoo]
M: kundee ndiéé, ndéé ndiéé, xindee ndiéé (G)
C: ___ A: ___
kundoo nduva estar acostados boca arriba (suj. pl.) Kundŏó nduva ndó koto ka kee yǎká nuú ndó. No se
acuesten boca arriba; no sea que se le vayan a caer basura en los ojos.
[mod.: 1kundoo]
M: kundee nduva, ndéé nduva, xindee nduva (G)
C: ___ A: ___
kundoo tu’va estar listo, estar esperando Kundoo tu’va ndó kundatun ndó ye’e. Éstense listos para
esperarme. [mod.: 1kundoo] Sinón. koo tu’va
M: kundee tu’va, ndéé tu’va, xindee tu’va (G)
C: ___
A: kondoo ti’vá, --, --
kundo’o [variante de: ndo’o] sufrir kundosó ve estar encima (suj. pl.) Ndixa’an i xa’á titún, ta xindosó nú nuú soko i, ta kú’vi kú chi ya. Fui a traer leña, y la cargué al hombro (lit.: estuvieron encima de mi hombro) y me duele mucho. Véase ndosó, kunúú, tisó
X: kundosó, ndósó, xindòsó (II-3) M: kundosŏ, ndósŏ, xindosŏ (A&S) (G questions this.)
C: ___
A: kundóso ~ kundoso, nándoso, xindóso ~ xindoso (A&S)
ndikundosó vt ponerse sentado kundu$ (C) vi estar
kundukú (C) vt buscar Véase ndukú kundúu (C) vi endurecerse Véase nduu
X: no existe M: ____
C: kundúu, ___ A: ____
kundú’ú 1. ve estar (sentado o
acostado; suj. sing.) Nuú xito índú’ú se’e i kíxi ra, ta kètà ra ndikàvà ra. Mi bebé estaba acostado en la cama y se cayó.
2. vi existir, vivir ¿Án kándú’ú ka táta ún?, kŏó ka ra xíni i, xa kuna’á
ní kú’vi ra. ¿Todavía está vivo tu papá?, ya no lo he visto; ya tardó mucho que ha estado enfermo.
X: kundú’ú, índú’ú ~ kándú’ú, xindú’ú, imp.: koo (II-4)
M: kundú’ŭ, ndú’ŭ, xindú’ŭ, imp.: koo (G)
C: kundú’u, ndú’u, xindú’u (sentarse) C: kandú’u, --, xikandú’u (acostarse) A: kandú’u, kándu’u, xindú’u (acostarse) (A&S)
chindú’ú vt poner
kundu’ú
vp 1. ponerse grueso Yachi va’a ní ndáá i nda’á itún mángo, ta vitin kundu’ú ní xa’á nú ta kùví ka ndaa i. Antes me subía muy fácilmente almango, pero ahora no puedo porque se engruesó mucho el tronco.
2. ponerse gordo, engordarse ¿Unkúa xíxí ní ún?, kundu’ú ní ún. ¿Qué comes?, estás muy gorda? Sinón.: