Horizontally Fragmented Distributed Data

Metafizika: biće postoji kroz pojedinačno i sadrži četiri razloga ili načela svog postojanja.

Kao i prethodni antički filozofi, i Aristotel smatra da istinska priroda onog što postoji mora da bude nepromjenjiva i vječna, i stoga to biće koje jeste mora da ima karakteristike Boga. Zato je Aristotel metafizičku nazivao i teologijom – naukom o Bogu. Međutim, za razliku od Anaksagorinog „Uma“ i Platonovih ideja, to biće, kao suština svega, nije ideja i ne nalazi se u nekom drugom svijetu (kao što je Platon smatrao). Biće, suština, supstancija – nalazi se prije svega u pojedinačnom biću; nema

Hrestomatija | 2. ANTIČKA FILOZOFIJA 36 Platonove razlike i provalije između svijeta ideja i svijeta čula. Sa druge strane, to pojedinačno biće postoji u vidu vrste ili roda, i ta vrsta traje čak i kada pojedinačno biće propada. Pošto je pojedinačno ono što nam je prvo dostupno čulima, a vrsta dostupna tek umu, Aristotel smatra da je prva supstancija pojedinačno biće, a druga

supstancija – vrsta ili rod u koje spada pojedinačno biće.

Drugim rječima, za razliku od Platona, Aristotel smatra da je ono što stvarno postoji (biće) nerazdvojivo od načina svog postojanja – kroz pojedinačno, promjenljivo biće. Velika novina koju Aristotel unosi u metafizičku je pitanje o počelima, odnosno

razlozima bića. Aristotel je smatrao da su prethodni filozofi uspjeli da otkriju samo tri

razloga: presokratovci su otkrili materijalni razlog i uzrok kretanja, dok je Platon otkrio ideju, odnosno formu. Pa ipak, to nije bilo dovoljno, i Aristotel dodaje četvrti – finalni

uzrok, tj. svrhu.

On je primjetio da sve promjene u svijetu sadrže nekoliko faktora na koje prethodni filozofi nisu obraćali dovoljno pažnje.

I. Prvo, promjena počinje u određenoj prvobitnoj materiji – predmet koji nastaje

promjenom sadrži istu tu materiju. Materija je prvi razlog bića, ona trpi promjene i predstavlja materijal koji našim čulima nije neposredno dat, već uvijek u vidu nekog oblika. Drugim riječima, prvobitna materija ima

potencijale za razne oblike i pojedinačna bića, i jedino se na taj način i

pokazuje našim čulima.

II. Oblik ili forma bića, odnosno ono što je Platon prepoznao kao ideje, čini

razliku između stvorenih stvari. Forma je model po kojem prvobitna materija postoji u svojim pojedinačnim oblicima. Međutim, naša čula ne razlikuju formu od materije, jer su nam pojedinačna bića data spojem ta dva razloga bića.

III. Forma bića, kao i prvobitna materija, sadrže određene potencijale za promjene, ali je potrebna sila koja ostvaruje te mogućnosti – nju je Aristotel nazvao djelatnim uzrokom. Djelatni uzrok je početak kretanja i promjene u prvobitnoj materiji, i sprovodi se na osnovu forme. Čin ostvarivanja mogućnosti je viši i jači razlog od same mogućnosti, tj. od forme ili materije. Zato je Aristotel smatrao da je Bog „čisti čin“, početak svakog kretanja, uzrok svih uzroka – ostvarivanje i stvarnost kao jedno.

IV. Za razliku od prethodnih filozofa, Aristotel uvodi i pojam finalnog uzroka, odnosno svrhe: svako pojedinačno biće u sebi sadrži svoju svrhu.

Dakle, za razliku od svih prethodnih filozofa, Aristotel prvi ističe da je svaki razlog bića, svaka njegova odlika, sadržana upravo u pojedinačnom biću. Biće kao takvo, kao suština svega, za prethodne filozofe uvijek je postojalo na drugačiji način od onoga što čulima opažamo, i uvijek je spadalo u neki drugačiji svijet koji nam nije dostupan. Kod Aristotela, međutim, svaki momenat bića postoji u svakom pojedinačnom biću, jer je

Hrestomatija | 2. ANTIČKA FILOZOFIJA 37 to jedini način postojanja. Postojanje mora da sadrži sva četiri pomenuta i razloga bića, i stoga Aristotel smatra da nijedan prethodni filozof nije izložio dobru metafizičku, već da je svako obraćao pažnju samo na pojedine aspekte bića.

Epistemologija: Prvi sistematizovao nauku o saznanju, uveo pojam kategorije Aristotel je prvi izložio sistem saznanja, i smatra se „ocem logike“. Po njegovom shvatanju, filozofsko mišljenje mora da bude zasnovano na jasno određenim pravilima, i zato je formulisao pojam kategorije: kategorije su osnovni oblici mišljenja i načina postojanja samog bića.

Zbog toga je Aristotelova epistemologija sistematski povezana sa njegovom metafizikom. Osnovne kategorije su (1) supstancija – predmet, nosilac svojstva (npr. čovjek), i to je osnovna kategorija, dok sve slijedeće predstavljaju predikate ili dodatne definicije supstancija: (2) kvantitet (visok 180 cm), (3) kvalitet (mlad), (4)

relacija (duplo mlađi od...), (5) mjesto (na trgu), (6) vreme (danas), (7) položaj (stoji),

(8) posjedovanje (naoružan), (9) djelanje (govori), i (10) trpljenje (prekidaju ga...). Svih deset kategorija i danas su u određenom obliku aktuelne u filozofiji, ali se vremenom mijenjao i njihov značaj i broj, svođenjem jednih na druge ili drugačijim definisanjem. Aristotel je smatrao da same kategorije ne sadrže nikakvu tvrdnju, već da se ona nalazi jedino u povezivanju kategorija. Dakle, jedino cio iskaz, odnosno sud, može da bude istinit ili lažan, dok su same kategorije vrijednosno nezavisne.

Pored toga, definisao je tri osnovna aksioma saznanja: princip identiteta („A jeste A“, odnosno svaka je stvar identična samoj sebi), princip neprotivrječnosti („nije A i ne-A“, odnosno ne može da bude istinit i stav i njegova negacija), i princip isključenja trećeg („A ili ne-A“, tj. istinit je ili samo stav, ili samo njegova negacija).

Etika: Težnja ka umjerenost u etici i opštem dobru u politici Aristotel je smatrao da je sreća cilj života, ali je kao i Sokrat i Platon - sreću definisao kao djelanje u saglasnosti sa vrlinom. Međutim, za razliku od Platona, vrlinu nije smatrao jednom od karakteristika duha – kao da predstavlja posebnu mogućnost pored mane. Na primjer, za njega hrabrost nije bila suprotnost kukavičluku, već je predstavljala sredinu između dvije mane: drske smjelosti i kukavičke proračunatosti. Aristotel je, dakle, smatrao da je vrlina zapravo dobro balansiranje dva ekstrema – koji bi, sami za sebe, bili suprotnost vrlini.

Kao i Platon, i Aristotel je posebnu pažnju posvetio pojmu pravednosti, ali ju je drugačije shvatao od Platona. U skladu sa pomenutim shvatanjem vrline, pravednost nije suprotnost nepravednosti, kao njoj suprotstavljenom ekstremu, već se nalazi između dvije nepravde: dobiti previše, i izgubiti previše. Tako se pravednost javlja kao posebna vrsta sredine – kao geometrijska ili kao aritmetička mjera. S tim u vezi, bitno je da Aristotel pravednost nalazi u odnosima u kojima postoje četiri faktora – kao i u

Hrestomatija | 2. ANTIČKA FILOZOFIJA 38 proporciji – najmanje dva zainteresovana lica, i najmanje dva predmeta preko kojih se dovode u sklad. Jedan koji je u nekoj radnji više oštećen, dobiće više određenog predmeta kao odštetu.

Drugim riječima, Aristotel je pravednost usko vezivao za međuljudske odnose i politički život, a ne za svijet ideja i ideala, kao Platon.

2.6.1. Uređenje države

Država, kao i svaka druga zajednica, postoji radi nekog cilja. Za državu je cilj naviše čovjekovo dobro: moralan i umni život. Samo u državi čovjek može da vodi dobar život u punom smislu riječi, a pošto je dobar život čovjekova prirodna svrha, država mora da se smatra prirodnom zajednicom. Čovjek je, kaže Aristotel, po prirodi društveno

biće, i onaj koji je van društva/države – ili je zvijer ili bog. Sa druge strane, država je

zajednica manjih zajednica i njeno funkcionisanje i uređenje važnije je od njenog djela; država je, dakle, važnija od svake porodice i bilo kog pojedinca.

Za razliku od Platona, Aristotel je više zainteresovan za regulisanje postojećih društava i država, a ne za osmišljavanje idealne države. Zbog toga i kaže da postoji apsolutno najbolje državno uređenje, zatim uređenje koje bi bilo najbolje za date okolnosti (relativno najbolje) i ono koje je najbolje prema datim uslovima (realno najbolje). Aristotelov politički realizam se ogleda u tome što se uvijek drži datih okolnosti: baš kao i u metafizici, i u politici je potrebno imati na umu da ono što je najviše i najvažnije (kao biće u metafizici) uvijek postoji samo u konkretnim, pojedinačnim situacijama i oblicima.

Upravo zbog te konkretnosti moramo da imamo na umu i razlike – razlike prije svega između ljudi i između manjih zajednica koje čine državu. Država koja teži jedinstvu i postane jedinstvena, prestaje da bude država, upravo zato što je država jedno mnoštvo, mnoštvo porodica i pojedinaca. Jedinstvo može da nastane samo od elemenata različitih po vrsti, stoga je spas države u naizmeničnoj jednakosti: ne mogu svi istovremeno da vladaju, već u određenim periodima. Pa ipak, i kod Aristotela i kod Platona to „svi“ predstavlja mali broj ljudi. Dok je Platon isključivao demokratiju kao državno uređenje i vlast stavljao u ruke najboljim čuvarima države – filozofima, Aristotel je smatrao da od demokratije postoje znatno lošija uređenja, i da je najbolje uređenje ono koje obezbjeđuje opštu korist i napredak. U konkretnim okolnostima, različita uređenja mogu da postignu taj cilj, te je zbog toga Aristotel istakao da je najvažnije da državno uređenje ostane dovoljno fleksibilno da bi se prilagođavalo promeni okolnosti, ali ne toliko fleksibilno da bi dovelo do neodgovornosti i mogućnosti rušenja svih institucija.

Na kraju krajeva, Aristotel – kao i Platon – ističe da je najbolje državno uređenje neki oblik aristokratije, u kojoj manjina probranih i sposobnih vlada. Međutim, za razliku

Hrestomatija | 2. ANTIČKA FILOZOFIJA 39

Pitanja za razgovor:

od Platonovog ideala, Aristotel želi da zadrži mogućnost da ostali građani učestvuju u sprovođenju vlasti, jer bi isključivanje mase iz politike dovelo do besa i pobune. Zato građanima ostaju funkcije učestvovanja u skupštinama i u radu sudova, dok se vrhovna vlast u najvećem broju slučajeva ograničava na održavanje i sprovođenje zakona. Drugim rječima, i Aristotel i Platon ističu ključni značaj poretka, odnosno zakona, ali se razlikuju u tome što pretpostavljaju različite načine za najbolje održanje poretka. Za razliku od Platona koji kreće od države da bi objasnio dušu pojedinca, Aristotel kreće obrnutim smjerom: nakon određivanja šta je pravednost, prelazi na analizu odnosa u porodici kako bi odredio šta bi i za državu bilo prihvatljivo.

U porodici postoje odnosi koji zahtijevaju i posebne vještine: to su odnos gospodara i roba, bračni odnos i roditeljski odnos. Aristotel smatra da su neki od rođenja predodređeni da se pokoravaju, drugi da vladaju. Oni koji su bolji trebalo bi da vladaju nad onima koji su lošiji – tako gospodar nad robom, i muškarac nad ženom. Robovi se od ljudi razlikuju kao duša od tjela, oni su sposobni samo za rad („robovi su oruđa koja govore“, kaže Aristotel). Rob nema volju uopšte, žena ima ali ne može da je sprovede, a djete je nema dovoljno razvijenu. Razvijenu volju ima gospodar, muškarac. Isto važi i za moralnu vrlinu i razboritost. Razboritost je potrebna gospodarima da zapovijedaju, ali i potčinjenima da bi ispravno slijedili naređenja.

1. Šta je Aristotel unio u metafiziku?

2. Koja je razlika između Aristotelovog i Platonov shvatanja ideja? 3. Koji je značaj Aristotela u području epistemologije?

4. Šta je pravednost za Aristotela? 5. Kako bi izgledala pravednost u državi?

6. Kako Aristotel određuje robove?

7. Koje su osnovne razlike između Aristotelovog i Platonovog shvatanja

državnog uređenja?